Historijsko naslijeđe

PRAHISTORIJA

Prirodni resursi, obilje vode i povoljni uslovi za neolitsko privređivanje omogućili su razvoj neolitskih zajednica na širem području Visokog. O njihovom prisustvu svjedoče nalazi kakanjske i butmirske kulture iz neolitskog naselja Okolište, smještenog u naselju Radinovići. Ovaj arheološki lokalitet od 2006. godine nalazi se na Listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine .

Sistematska arheološka istraživanja, provedena u periodu od 2002. do 2008. godine, u saradnji Njemačkog arheološkog instituta iz Frankfurta, univerziteta u Bambergu i Kielu, Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine i Zavičajnog muzeja Visoko, potvrdila su postojanje značajnog prahistorijskog naselja na ovom području. Zahvaljujući rezultatima ovih istraživanja, Okolište je svrstano među najznačajnija neolitska nalazišta u jugoistočnoj Evropi.

Pored Okolišta – centralnog neolitskog naselja, na prostoru Visokog do danas je registrovano još 10 naselja iz neolitskog doba: Arnautovići, Kundruci, Zbilje, Čifluk, Dvor, Ginje, Lopata, Stijene, Brdo i Batare.

Bronzano i željezno doba

U bronzano i željezno doba, naselja se u pravilu podižu na dominantnim brežuljcima s nekom vrstom fortifikacionog sistema. Ostaci takvih naselja nose karakteristične toponime kao što su gradina, gradac i grad, a ubicirani su u Zimči, Kopačima, Goranima, Poriječanima, Zbilju (Krstac), Radovlju (Hadžići), Maurovićima, Kralupima, Podvinju, itd. Pored naselja, za ove periode karakteristične su i grobnice. Na području Visokog do danas su otkrivene dvije, jedna u Gračanici i druga u Vratnici, od kojih prva pripada starijem, a druga mlađem željeznom dobu.

ANTIČKI PERIOD

Prije dolaska Rimljana, područje Bosne naseljavalo je ilirsko pleme Dezidijati. Razvojem rimskih naselja i privrednih centara na području današnje Ilidže, Višnjice kod Kiseljaka i Breze, Visoko postaje značajno čvorište rimskih puteva. O prisustvu rimske civilizacije svjedoče brojni arheološki nalazi s lokaliteta Mokronoge (Gromile – Šipovi), Gornje Moštre (Svibe), Vratnice i Kralupa (Ginje).

Tragovi rimske kulture evidentirani su i u radovljanskoj kotlini,  gdje su se pod zaštitom gradine Gradac u Gunjačama razvila dva rimska naselja – Raskršće/Tomaševac u Maurovićima i Han, s ostacima objekata tipa villa rustica.

 SREDNJI VIJEK

Visoko čuva izuzetno bogate dokaze o višestoljetnom postojanju i razvoju srednjovjekovne bosanske države. U ovom periodu Visoko je predstavljalo političko, administrativno, kulturno i vjersko središte srednjovjekovne Bosne, sjedište bosanskih banova i kraljeva.

Grad je ime dobio po srednjovjekovnom kraljevskom gradu Visoki, smještenom na brdu Visočica, oko 300 metara iznad kotline u kojoj će se kasnije razviti naselje Podvisoki, a potom i današnje Visoko.

Područje Visokog obiluje kulturno-historijskim spomenicima iz ovog perioda.  

Ploča s pročelja crkve Kulina bana

Ktitorska ploča s pročelja crkve Kulina bana, pronađena je 1898. godine u Biskupićima/Muhašinovićima a prvi  je ploču identificirao dr. Ćiro Truhelka. Potiče iz perioda između 1185. i 1202. godine.

Pronađena je na lokalitetu crkve bana Kulina i predstavlja jedan od najznačajnijih sačuvanih spomenika srednjovjekovne bosanske države.

Povelja Kulina bana

Povelja Kulina bana  je prvi diplomatski dokument o uspostavljanju prijateljskih odnosa, slobodi kretanja i trgovačkih povlastica između Bosne i Dubrovnika. Napisana je 29. augusta 1189. godine, dvojezično, na starobosanskom i latinskom jeziku, bosanskom ćirilicom i latinicom. Smatra se jednim od najznačajnijih i najstarijih sačuvanih diplomatskih dokumenata srednjovjekovne Bosne. Iako se u povelji izričito ne navodi, postoje indicije da je pisana na području Visokog i okoline gdje je Kulin ban imao svoje vladarsko sjedište.

Povelja je sačuvana u tri primjerka: dva primjerka čuvaju se u Državnom arhivu u Dubrovniku a jedan primjerak nalazi se u Ruskoj akademiji nauka i umjetnosti u Sankt Peterburgu.

Srednjovjekovni kraljevski grad Visoki

Historijsko područje Srednjovjekovni kraljevski grad Visoki proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2004. godine. Tačno vrijeme nastanka tvrđave nije moguće sa sigurnošću utvrditi, ali se grad Visoki prvi put spominje u povelji bana Tvrtka I Kotromanića iz 1355. godine.

U fundusu Zavičajnog muzeja Visoko čuva se bogat arheološki materijal pronađen na ovom lokalitetu, uključujući ulomke stakla, keramiku, novac i građevinski materijal.

Među najznačajnijim nalazima izdvajaju se: kameni nadvratnik s gotičkim arhitektonskim elementima, dva fragmenta dovratnika s reljefom konjanika i dijelom natpisa na bosanskoj ćirilici kao i dekorativni gotički natprozornik – bifora.

Čajangrad

Jedan od značajnih spomenika ovog perioda je lokalitet Čajangrad, srednjovjekovna utvrda smještena iznad rječice Goruše. Smatra se da je utvrda služila za nadzor puta na pravcu Visoko – Sutjeska – Bobovac. U podnožju Čajangrada pronađena je nadgrobna ploča kaznaca Nespine, dimenzija 2 × 1 metar. Original ploče čuva se u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine, dok se njena gipsana replika nalazi u lapidariju Zavičajnog muzeja Visoko.

Mili – Arnautovići

Jedan od najznačajnijih arheoloških lokaliteta srednjovjekovne Bosne predstavlja Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva u Milima – Arnautovićima, proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2003. godine. Smješten je na području ranijeg bogatog neolitskog naselja datiranog u period od oko 2600–2400. godine p.n.e.

Ovo je mjesto krunisanja prvog bosanskog kralja Tvrtka I Kotromanića 1377. godine, mjesto ukopa kralja Tvrtka I Kotromanića i bana Stjepana II Kotromanića. Lokalitet čine četiri graditeljske cjeline: 1. Najstariji zid iz kasnoantičkog perioda, 2. Romanička crkva podignuta iznad najstarijeg objekta, 3. Stariji gotički objekat naslonjen na apsidu romaničke crkve i 4. Mlađa ili velika gotička crkva.

Poseban značaj lokalitetu daje činjenica da je na ovom mjestu održan prvi sabor bosanske vlastele, a prema historijskim izvorima upravo ovdje su se sabori redovno održavali.

Lokalitet je udaljen približno dva kilometra od srednjovjekovnog naselja Podvisoki i nalazi se u neposrednoj blizini drugih važnih centara srednjovjekovne Bosne – Biskupića/Muhašinovića i Moštra.

Franjevački samostan u Arnautovićima

U Milima – Arnautovićima, nalazi se i lokalitet prvog franjevačkog samostana koji je prema dostupnim podacima podigao ban Stjepan II Kotromanić 1340/41. godine, i nalazi se na privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. 

Stećci

Na području Visokog evidentirano je do sada približno 450 stećaka, raspoređenih na više od  30 nekropola, među kojima su: Bijele Vode, Buzići, Čifluk, Dobrinje, Dvor, Džindići, Ginje, Goduša, Gorani, Klisa, Malo Čajno, Maurovići, Poriječani, Šošnje, Tušnjići, Uvorići, Zbilje i dr.

Ovi nadgrobni spomenici predstavljaju vrijedan dio kulturno-historijskog naslijeđa visočkog kraja i Bosne i Hercegovine.

OSMANSKI PERIOD

Visoko se nalazilo u sastavu Osmanskog carstva i prije konačnog pada srednjovjekovne bosanske države pod osmansku vlast. Prije 1462. godine postaje centar upravno-teritorijalne jedinice – Visočke nahije. Osnivačem Visokog kao naselja orijentalno-islamskog tipa smatra se bosanski i hercegovački sandžak-beg Ajas-beg. Tokom treće decenije 16. stoljeća Visoko stiče status kasabe, kada je izgrađena i prva džamija – Šerefuddinova džamija, nazvana po svom osnivaču. U njenoj neposrednoj blizini formirana je i prva muslimanska mahala, koja je nosila isto ime.

Početkom 17. stoljeća Visočka nahija obuhvatala je više od 160 naseljenih mjesta na području današnjih gradova i općina: Visoko, Breza, Kakanj, Ilijaš, Fojnica, Kiseljak, Kreševo, Vareš, Busovača.

Dolaskom islama kao nove monoteističke religije dolazi do značajnih promjena u načinu života, organizaciji naselja i ukupnom društvenom razvoju ovog područja.

Pravoslavna crkva Svetog Prokopija

Među najznačajnijim spomenicima osmanskog perioda nalazi se i Pravoslavna crkva Svetog Prokopija, zajedno sa svojim pokretnim kulturnim naslijeđem. Crkva je izgrađena 1856/57. godine, a od 2004. godine nalazi se na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

Tabačka (Tabhanska) džamija

Graditeljska cjelina Tabačka (Tabhanska) džamija prema dostupnim podacima izgrađena je najvjerovatnije tokom 17. stoljeća, u periodu intenzivnog razvoja tabačkog zanata. Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine proglašena je 2003. godine. Tokom svoje historije više puta je obnavljana zbog posljedica poplava i požara. Današnji izgled dobila je nakon rekonstrukcije započete 2010. godine.

Iz ovog perioda je i Alaudinova (Šadrvanska) džamija, izgrađena sredinom 16. stoljeća kao i Nakšibendijska tekija  iz 15. st. na čije se postojanje i djelovanje nadovezuje tekija koju je početkom 20. st. u Visokom osnovao hadži hafiz Husni-ef. Numanagić.

Od značajnijih islamskih sakralnih objekata iz osmanskog perioda izdvajaju se i  Stara džamija u Goduši, jedna od najstarijih na području Visokog, Stara džamija u Dobrinju, Stara džamija u Podvincima, te Hadži Hasanova džamija (Saračica), Hadži Ibrahimova (Pertačka), Alauddin Sagir džamija (Donja Mahala) i Hadži Muruvetova džamija (Kraljevac). Među mlađe sakralne objekte ubrajaju se džamije u Rosuljama i na Novom Brdu.

Značajan objekat osmanskog perioda je i zgrada današnjeg  Medžlisa Islamske zajednice Visoko, na čijem se lokalitetu prvobitno nalazila Ahmet-efendijina medresa, izgrađena 1838. godine. Nakon požara 1911. godine, nova zgrada podignuta je 1913. godine, a u njen ugao ugrađena je kamena ploča sa prvobitne medrese.

Kulturno-historijsko naslijeđe Visokog obuhvata i brojna stara muslimanska mezarja. Na ovom području evidentirano je oko 126 mezarja, među kojim se veličinom izdvaja mezarje uz desnu obalu rijeke Bosne, kod betonskog mosta u Visokom, koje je tokom vremena znatno devastirano.

Razvoj zanatstva

Osmanski period obilježio je snažan razvoj zanatstva u Visokom, posebno tabačkog, grnčarskog, opančarskog i čibučarskog zanata. O njegovoj razvijenosti svjedoče podaci da su visočki tabaci u 19. stoljeću godišnje prerađivali oko 80.000 koža, dok su opančari proizvodili do milion opanaka.

O bogatoj zanatskoj tradiciji svjedoči i tabačka stupa, jedina sačuvana na Balkanu, koja se čuva u fundusu Zavičajnog muzeja Visoko i izložena je na platou preko puta muzejske zgrade.

AUSTRO-UGARSKI PERIOD

Nakon okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine, Visoko ulazi u period intenzivnog društvenog, privrednog i urbanog razvoja pod upravom Austro-Ugarske Monarhije. Dolaskom austrougarske vlasti dolazi do značajnih promjena u organizaciji uprave, obrazovanja, privrede i infrastrukture. U ovom periodu grade se brojni javni objekti, uvodi novi administrativni sistem te se unapređuju saobraćajne veze. Visoko postaje značajan trgovački i zanatski centar, a tradicionalni zanati nastavljaju svoj razvoj uz postepeno uvođenje savremenijih oblika privređivanja.

Razvoj školstva i obrazovanja

U austrougarskom periodu značajno se unapređuje obrazovni sistem. Otvaraju se nove škole, uvode savremeni nastavni programi, a obrazovanje postaje dostupnije širem krugu stanovništva. Poseban značaj imale su narodne osnovne i konfesionalne škole i obrazovne ustanove koje su djelovale pri vjerskim zajednicama. Ovaj period predstavlja početak modernog razvoja školstva na području Visokog.

Razvoj saobraćaja i infrastrukture

Austrougarska uprava posvetila je veliku pažnju razvoju infrastrukture. Izgrađeni su i modernizovani putevi, mostovi, javni objekti i administrativne zgrade. Poseban značaj za razvoj Visokog imala je izgradnja željezničke mreže, koja je omogućila bržu komunikaciju s drugim dijelovima Bosne i Hercegovine i tadašnje Monarhije. Razvoj saobraćaja doprinio je jačanju trgovine, zanatstva i ukupnog privrednog razvoja grada.

Arhitektura austrougarskog perioda

Brojni reprezentativni administrativni, javni i sakralni objekti oblikovani u duhu zapadnoevropske arhitekture, izgrađeni krajem 19. i početkom 20. stoljeća i danas predstavljaju važan dio urbanog identiteta Visokog dajući gradu prepoznatljiv arhitektonski pečat sa karakterističnim elementima  historicizma, secesijskog i neomaurskog stila i kombinacije evropskih i lokalnih graditeljskih tradicija. Mnoge zgrade iz tog perioda i danas imaju javnu namjenu te predstavljaju vrijedno kulturnohistorijsko naslijeđe grada, kao što su:  Kotarski ured i sud – danas zgrada Gradske uprave, Franjevački samostan sv. Bonaventure s gimnazijom, Beledija / Općina (1902) – danas Zavičajni muzej Visoko te Narodna osnovna škola  - danas OŠ „Kulin ban“.

Kulturno-historijsko naslijeđe Visokog danas

Visoko danas predstavlja jedan od najznačajnijih centara kulturnohistorijskog naslijeđa u Bosni i Hercegovini. Na području grada nalaze se brojni lokaliteti iz prahistorijskog i antičkog perioda te srednjeg vijeka, osmanskog i austrougarskog perioda.

Posebnu vrijednost predstavljaju nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine, njih sedam:

· Arheološko područje Mili/Arnautovići – mjesto stanka bosanske vlastele i krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva;

· Graditeljska cjelina – Tabhanska džamija,

· Historijsko područje – Stari grad Visoki,

· Graditeljska cjelina – Crkva Sv. Prokopija,

· Arheološko područje – Prahistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići,

· Građevinska cjelina – Samostan Sv. Bonaventure,

· Stara džamija sa haremom u Goduši.

Pored njih, na području Grada Visoko evidentirano je više od 100 zaštićenih lokaliteta i objekata kulturno-historijskog naslijeđa iz različitih historijskih perioda.

Zahvaljujući bogatom naslijeđu, Visoko predstavlja jedno od najznačajnijih mjesta za proučavanje historije Bosne i Hercegovine, od neolita do savremenog doba.

Detaljnije podatke možete dobiti posjetom Zavičajnog muzeja ili ih potražiti na službenoj web stranici Muzeja: http://www.zavicajnimuzej.com/