Zaštita nacionalnog blaga

Lokaliteti kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa koji se nalaze na području Grada Visoko imaju izuzetan državni značaj, jer historijat ovdašnjih lokaliteta predstavlja i hiljadugodišnju historiju Bosne i Hercegovine.

 Na području Grada Visoko nalazi se sedam proglašenih nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

1. Arheološko područje Mile – Arnautovići

Arheološko područje Mili – Arnautovići, mjesto održavanja stanka bosanske vlastele, krunidbene i grobne crkve bosanskih kraljeva, proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika 2003. godine.

Lokalitet se nalazi u Arnautovićima, na desnoj obali rijeke Bosne, u blizini ušća rječice Goruše u Bosnu, uz željezničku prugu izgrađenu 1947. godine i cestu koja prolazi preko spomeničkog područja.

Udaljen je približno dva kilometra od srednjovjekovnog naselja Podvisoki, u neposrednoj blizini značajnih kulturno-političkih centara srednjovjekovne Bosne – Biskupića/Muhašinovića i Moštra. Od lokaliteta vodio je put za Bobovac i Kraljevu Sutjesku prema sjeveru, odnosno ka Podvisokom, Milodražu i Fojnici na jugu.

Prva arheološka istraživanja provedena su u periodu 1909–1910. godine pod nadzorom Karla Patsch-a, kustosa Zemaljskog muzeja u Sarajevu. Zavičajni muzej Visoko proveo je sondažna istraživanja 1967. godine, dok su 1976–1977. godine izvedena sistematska reviziona arheološka istraživanja pod rukovodstvom Pavla Anđelića. Istraživanja su nastavljena 1978. i 1988. godine, kada su, između ostalog,  otkriveni grobovi na više nivoa i s različitim smjerovima ukopavanja. Konzervatorski radovi realizirani su 1977. i 1979. godine. Od 1999. godine kontinuirano se provodi Projekat zaštite lokaliteta. U cilju definitivnog rješenja zaštite lokaliteta 2018. godine je  realizirana odluka o izmještanju lokalnog puta koji presijeca crkvu na dva dijela. Također, izrađen je i projekat „Oživljavanje krunidbene i grobne crkve bosanskih kraljeva u Arnautovićima kod Visokog“ koji predviđa arheološka istraživanja neistraženog dijela lokaliteta, s ciljem njegovog konačnog uređenja i zaštite.

2. Graditeljska cjelina – Tabačka (Tabhanska) džamija

Tabačka (Tabhanska) džamija proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika 2003. godine. Izgrađena je u prvoj polovini 17. stoljeća, na lijevoj obali rijeke Fojnice, uz nekadašnju tabhanu, a podigli su je visočki tabaci u vrijeme procvata tabačkog zanata.

Tokom historije džamija je više puta obnavljana usljed poplava i požara. Nakon velike poplave 1870. godine, koja je uništila džamiju i tabhanu, 1871. godine izgrađeni su novi kameni temelji. Tada uspostavljena arhitektonska forma objekta očuvana je do danas. Rekonstrukcija šerefeta munare izvršena je 1961. godine, dok su tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992–1995. godine na objektu nastala oštećenja usljed djelovanja artiljerijskih projektila, koja su djelimično sanirana do 2000. godine.

Nakon proglašenja nacionalnim spomenikom pokrenute su aktivnosti na izradi projekta cjelovite obnove džamije. Zavod za zaštitu spomenika Federacije Bosne i Hercegovine izradio je „Projekat rekonstrukcije Tabačke (Tabhanske) džamije u Visokom“, koji je predstavljen 28. septembra 2004. godine u prostorijama Zavičajnog muzeja Visoko. Realizacija restauratorsko-konzervatorskih radova započela je 2005. godine i trajala deset godina. Radovi su obuhvatili restauraciju enterijera i eksterijera džamije, izgradnju abdesthane sa sanitarnim blokom, uvođenje sistema grijanja, postavljanje šadrvana s nadstrešnicom i klupama te uređenje i ograđivanje mezaristana.

Dodatni radovi izvedeni su 2022. i 2023. godine, kada su zamijenjeni krovni pokrivač i oluci, pregrade na sofi te šerefe munare, u skladu s uputama Zavoda za zaštitu spomenika Federacije Bosne i Hercegovine. Tokom 2024. godine, na inicijativu Edžnan-ef. Hajrića, u krugu džamije realiziran je projekat prve biblioteke na otvorenom u Visokom.

3. Historijsko područje – Srednjovjekovni bosanski kraljevski grad Visoki

Historijsko područje – Srednjovjekovni bosanski kraljevski grad Visoki proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika 2004. godine.

Lokalitet se nalazi na vrhu brda Visočica, na nadmorskoj visini od 766,5 metara, oko 300 metara iznad doline u kojoj se razvilo naselje Visoko.

Prva istraživanja lokaliteta proveo je Đorđe Stratimirović 1890–1891. godine, a potom ga je opisao Ćiro Truhelka. Značajan doprinos njegovom proučavanju dao je Đoko Mazalić, koji je dokumentovao očuvane zidine i izradio skice osnove grada, objavljene u radu „Visoki, bosanski grad srednjeg vijeka“ iz 1954. godine. Značajnija arheološka istraživanja započela su 1976. godine, u saradnji Zavičajnog muzeja Visoko i Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine. Prva sistematska sondažna istraživanja provedena su u dvije faze, 2007. i 2008. godine, kada su otkrivene do tada nepoznate zidine kraljevskog grada i brojni vrijedni arheološki nalazi. Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992–1995. godine, na lokalitetu su pronađeni i fragmenti arhitektonske plastike, uključujući dijelove lunete gotičkog portala i dovratnika.

Srednjovjekovni bosanski kraljevski grad Visoki

4. Graditeljska cjelina – Pravoslavna crkva Svetog Prokopija

Pravoslavna crkva Svetog Prokopija proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika 2004. godine.

Nalazi se na izlazu iz visočke čaršije, uz saobraćajnicu Visoko – Kiseljak, na području naselja Podvisoki, u blizini gradskog groblja.

Prema dostupnim podacima crkva je izgrađena 1857/58, a obnavljana je 1978, 1998. i 2001. godine.

Iste, 2021. godine izvedeni su konzervatorsko-restauratorski radovi na tri ikone iz crkvene zbirke od ukupno 18 ikona.

Novija obnova hrama započela je 2019. godine uređenjem vanjskog izgleda, a od 2021. godine nastavljeni su radovi na obnovi unutrašnjosti. U narednim godinama izvedeni su radovi na uređenju sprata i prizemlja, sanaciji i malterisanju zidova i plafona, krečenju te uređenju naosa i oltarskog prostora. Tokom 2024. godine postavljena su dva lustera i pokrenut projekat uređenja oltarskog prostora i ikonostasa. Paralelno s obnovom hrama, izvođeni su radovi na sanaciji vlage te obnovi fasade i krova Svetosavskog doma, smještenog preko puta crkve. Radovi na unutrašnjem uređenju hrama nastavljeni su i tokom 2025. godine.

5. Arheološko područje – Prahistorijsko naselje Okolište

Arheološko područje – Prahistorijsko naselje Okolište, na prostoru naselja Okolište i Radinovići, proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika 2006. godine.

Lokalitet Okolište jedno je od najznačajnijih neolitskih nalazišta u Bosni i Hercegovini, koje svjedoči o životu i razvoju prahistorijskih zajednica na području Visokog. Otkriven je 1966. godine, kada su, pod rukovodstvom Alojza Benca, provedena prva probna arheološka istraživanja, prilikom kojih su otkriveni ostaci naselja kakanjske i butmirske kulture.

Zaštitna i manja arheološka istraživanja Zavičajni muzej Visoko proveo je 1983. i 1986. godine, dok su u periodu od 2002. do 2008. godine realizirana sistematska istraživanja u okviru međunarodnog naučno-istraživačkog projekta „Butmirska kultura – neolitske populacije centralne Bosne“ u saradnji domaćih i međunarodnih naučnih institucija – Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, Rimsko-germanske komisije Njemačkog arheološkog instituta iz Frankfurta, Univerziteta u Bambergu i Kilu i Zavičajnog muzeja Visoko.

Rezultati istraživanja potvrdili su izuzetan značaj lokaliteta Okolište za proučavanje neolitskih zajednica, organizacije naselja, društvenih i ekonomskih odnosa te kulturnih veza centralne Bosne s drugim područjima Evrope. Ovim istraživanjima lokalitet je svrstan među najznačajnija nalazišta neolitskog perioda u Bosni i Hercegovini i jugoistočnoj Evropi.

6. Graditeljska cjelina – Samostan Svetog Bonaventure u Visokom

Samostan Svetog Bonaventure u Visokom, zajedno sa pripadajućom crkvom, gimnazijom, sjemeništem i pokretnim naslijeđem – zbirkom slika starih majstora, proglašen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2012. godine.

Prvi franjevački samostan na području Visokog izgrađen je u Milima 1340/41. godine, nakon osnivanja Bosanske franjevačke vikarije. Druga franjevačka kuća, s crkvom Svete Marije, nalazila se u Podvisokom, na lokalitetu Klisa, iznad današnje Pravoslavne crkve Svetog Prokopija. Oba samostana su tokom historije više puta rušena, a konačno su nestala krajem 17. stoljeća, nakon pohoda Eugena Savojskog 1697. godine.

Franjevci se u Visoko vraćaju 1900. godine, kada grade novi samostan s crkvom, školom i sjemeništem.  Kompleks je proširen 1913/14. godine, a gimnazija je 1924. godine dobila pravo javnosti. U narednim decenijama izgrađeni su Konvikt (1928), Dom Svetog Ante (1935) i gimnastička dvorana (1939), prema projektu arhitekte Karla Paržika.

Godine 1959. proširena je sakristija crkve, a iznad nje je uređen oratorij u kojem je danas smještena Etnografska zbirka. Godine 1975. osnovani su Lapidarij, s arheološkim nalazima iz antičkog i srednjovjekovnog perioda, te Etnografska zbirka.

Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu (1992–1995) samostan nije pretrpio značajnija oštećenja, dok je Konvikt korišten za smještaj jedinica Armije Republike Bosne i Hercegovine. Nakon 1995. godine vraćen je franjevcima i adaptiran. Tokom 2014. godine formirana je i manja prirodoslovna zbirka. U sastavu samostana djeluje biblioteka sa preko 60.000 naslova. 

7. Graditeljska cjelina – Stara džamija sa haremom u Goduši

Stara džamija sa haremom u Goduši kod Visokog proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine 2019. godine. Nacionalni spomenik obuhvata objekat džamije i harem s nišanima.

Goduša i džamija spominju se u sidžilu sarajevskog mule iz 1565/1566. godine. Iako podaci o graditelju nisu poznati, na osnovu najstarijih nišana u haremu pretpostavlja se da je džamija podignuta krajem 16. stoljeća. Tokom vremena više puta je obnavljana, a značajniji radovi izvedeni su šezdesetih godina 20. stoljeća. Posljednja veća obnova realizovana je 2007. godine, kada su rekonstruisani krovna konstrukcija i pokrov.

Džamija pripada tipu jednoprostornih džamija pravougaone osnove, zidanih kamenom i natkrivenih četverovodnim krovom. Posebnu arhitektonsku vrijednost predstavlja kamena munara valjkastog oblika, s otvorenim šerefetom, ogradom od kovanog željeza i kupastim završetkom prekrivenim bakrom. U unutrašnjosti su sačuvani kameni mihrab s geometrijskom polihromnom dekoracijom, drveni mimber i ćurs, te mahfil iznad ulaza.

Harem, smješten uz sjevernu, sjeverozapadnu i južnu stranu džamije, sadrži oko trideset nišana iz perioda od kraja 16. do 20. stoljeća. Među njima se izdvajaju nišani u obliku stele, muški nišani s turbanima i ženski s djevojačkim kapama, kao i primjerci ukrašeni rozetama i natpisima na arapskom jeziku. Posebnu dokumentarnu vrijednost imaju nišani starih lokalnih porodica, koji svjedoče o kontinuitetu života na ovom području. Harem je i danas aktivan.

Na pojedinim dijelovima zidova prisutna je kapilarna vlaga, zbog čega je potrebno provesti odgovarajuće mjere sanacije i zaštite objekta.

Stara džamija sa haremom u Goduši predstavlja vrijedan primjer tradicionalne bosanske sakralne arhitekture osmanskog perioda. Njene arhitektonske karakteristike i historijski nišani svjedoče o višestoljetnom kontinuitetu vjerskog, kulturnog i društvenog života te čine značajan dio kulturno-historijskog naslijeđa Visokog i Bosne i Hercegovine.

Ostala dobra kulturne baštine

Sa područja Grada Visoko potiču i druga izuzetno značajna dobra kulturne baštine koja zauzimaju posebno mjesto u historiji Bosne i Hercegovine.

 Među njima se posebno izdvajaju Povelja Kulina bana, najstariji sačuvani bosanski državni dokument, napisan 1189. godine, Ploča s pročelja crkve Kulina bana, jedan od najznačajnijih materijalnih spomenika srednjovjekovne bosanske države, pronađena na lokalitetu Biskupići/Muhašinovići i Ploča velikog kaznaca Nespine s lokaliteta Zgonovi u Gračanici.

Ovi spomenici predstavljaju dragocjena svjedočanstva o političkom, pravnom i kulturnom razvoju srednjovjekovne Bosne te potvrđuju historijski značaj visočkog kraja kao jednog od najvažnijih centara bosanske državnosti.